غرور و عجب  در کلام سعدی

سعدی برای آشکار کردن خودپسندی برخی از اهل عبادت به عمل خویش و زبان گشودن ایشان به طعن و توبیخ دیگران، در گلستان همیشه بهارش می گوید:

یاد دارم که در ایام طفولیت، متعبد بودم و شب خیز و زاهد و پرهیزکار. شبی در خدمت پدر رحمت اللّه علیه نشسته بودم و همه شب چشم بر هم نگذاشتم و با قرآن مأنوس بودم. عده ای گرد ما خفته بودند، به پدر گفتم: یکی از اینان سربرنمی دارد تا مناجات و نمازی به جا آورد، چنان خواب غفلت بر آنان چیره شده که گویی مرده اند. پدر گفت: تو نیز اگر بخفتی، به از آنکه در پوستین خلق افتی.

نبیند مدعی جز خویشتن را  که دارد پرده پندار در پیش 

گرت چشم خدابینی ببخشند  نبینی هیچ کس عاجزتر از خویش 

پیام متن:

در حدیثی از امام سجاد علیه السلام می خوانیم: «خدایا مرا بر بندگی خود رام کن و عبادتم را به سبب خودپسندی تباه مساز».2

تاثیر همنشینی در کلام سعدی

سعدی، هم نشین و محیط هم نشینی را دو عامل اثرگذار بر اخلاق و رفتار آدمی می داند و در گلستان خویش، بارها این نکته را یادآور شده است. از آن جمله بیت های معروف زیر است:

گِلی خوش بوی در حمام روزی 

رسید از دست محبوبی به دستم 

بدو گفتم که مشکی یا عبیری 

که از بوی دلاویز تو مستم 

بگفتا من گِلی ناچیز بودم 

 ولیکن مدتی با گُل نشستم 

کمال هم نشین در من اثر کرد 

 وگرنه من همان خاکم که هستم 

پیام متن:

1. محیط اجتماعی یا خانوادگی، در شکل گیری رفتار، اخلاق و منش انسان تأثیر دارد.

2. هرچه محیط پاک و منزه و هم نشین، عاقل و رستگار باشد، زمینه رشد و تعالی آدمی فراهم می شود.

سعدی و پرهیز از ظاهربینی

ظاهربینی معمولاً سبب قضاوت اشتباه درباره دیگران می شود. بسیاری از انسان ها با اعتماد به ظاهر دیگران، شخصیت آنان را پیش بینی می کنند و بدین ترتیب برخی را کم سواد و برخی را باسواد، بعضی را ارزش مند و بعضی دیگر را کم ارزش می انگارند. سعدی در این باره حکایت می کند:

مَلِک زاده ای را شنیدم که کوتاه بود و حقیر و دیگر برادران، بلند و خوب روی. پدر به کراهت و تحقیر با او رفتار می کرد، اما پسر بسیار زیرک و آگاه بود. روزی به پدر گفت: ای پدر، کوتاه خردمند، به که نادان بلند؛ نه هر چه به قامت مهتر، به قیمت بهتر.

آن شنیدی که لاغری دانا 

گفت باری به ابلهی فربه 

اسب تازی اگر ضعیف بود 

 همچنان از طویله ای خر به 

پدر بخندید و ارکان دولت پسندیدند و برادران به جان برنجیدند.

پیام متن:

معیار قضاوت درباره دیگران باید رفتار و درون مایه های آنان باشد، نه امور ظاهری و بی ارزش.

 دورویی و ریاکاری  از منظر سعدی

سعدی حکایت می کند:

زاهدی مهمان پادشاهی بود. چون به طعام بنشستند، کمتر از آن خورد که عادت او بود و چون به نماز برخاستند، بیش از آن کرد که خواست او بود تا ظن شایستگی در حق او زیادت کنند. چون به منزل خویش آمد، سفره خواست تا تناولی کند. پسری صاحب هوش داشت. گفت:

ای پدر، در مجلس سلطان طعام نخوردی؟ گفت: در نظر ایشان چیزی نخوردم، که به کار آید. پسر گفت: نماز را هم قضا کن که چیزی نکردی که به کار آید.

ای هنرها گرفته بر کف دست 

 عیب ها برگرفته زیر بغل 

تا چه خواهی خریدن ای مغرور 

روز درماندگی به سیمِ دغل 

پیام متن:

از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل است: «خداوند، عمل بنده ای را که ذره ای ریا در آن باشد، نمی پذیرد».